Tekst: Zofia Gaca
Łatwo jest zaszufladkować autora, jednak warto podjąć wysiłek spojrzenia na jego warsztat z szerszej perspektywy i pochylić się nad ścieżką rozwoju pisarza.
Fiodor Dostojewski w swoich utworach pogłębił analizę psychologiczną bohaterów, zajmując się przede wszystkim problematyką moralną i zagubieniem człowieka we współczesnym świecie. Trudno w to uwierzyć, ale jeden z debiutanckich utworów rosyjskiego pisarza, który zasłynął jako autor Zbrodni i kary, nosi podtytuł Powieść sentymentalna. Ze wspomnień marzyciela. Lektura zbioru opowiadań Białe noce i inne opowiadania stanowi świetną okazję do poznania twórczości, która nie doczekała się takiego rozgłosu.
Tom otwiera wspomniane opowiadanie Białe noce, ukazujące niepowstrzymaną potęgę uczucia. Przedstawia rozwój relacji zanurzonego w świecie fantazji, samotnego marzyciela i młodziutkiej Nastusi, która żyje nadzieją na połączenie z ukochanym. Oboje trwają w oczekiwaniu, wspólnie przeżywają swoje troski. Młodzieniec, który początkowo pragnął jedynie ciepłego słowa, ostatecznie musi zmierzyć się z odpowiedzią na pytanie: czy na miłość można zasłużyć, stawiając szczęście drugiej osoby ponad swoimi życzeniami?.
Utwór Cudza żona przedstawia drugą stronę medalu – zazdrość. W krzywym zwierciadle ukazuje moralną panoramę Petersburga, gdzie największym wyzwiskiem okazuje się mąż. W opowiadaniu nie brakuje elementów humorystycznych, takich jak rozmowa o kaloszach, prowadzona przez kochanka i męża zmieszanych odkryciem swoich tożsamości, czy przypadkowe spotkanie mężczyzn pod łożem małżeńskim. Utwór utrzymany jest w podobnym stylu co komedie Moliera, jednak blado wypada w tym porównaniu – niestety cechuje się wolną akcją, a bohaterowie przez większość czasu kłócą się o to, kto jest kochankiem, a kto mężem.
Nowela Sen wujaszka zarysowuje postacie, którymi kierują odmienne namiętności – w centrum akcji pojawia się Maria Aleksandrowna, dumna matka, której marzeniem jest zdobycie władzy na drodze awansu społecznego; rozpustny książę K., który na starość stracił rozum, i piękna romantyczka Zina. Chciwa Maria podejmuje się realizacji misternej intrygi. Rodzi się pytanie: jak udowodnić, że to wszystko nie było jedynie snem?
Zbiór wieńczy utrzymane w konwencji groteskowej opowiadanie Krokodyl. Rosyjski urzędnik zamiast do Szwajcarii, gdzie miał spędzić długo wyczekiwany urlop, na własne życzenie trafia do brzucha krokodyla. Pomimo dramatyzmu sytuacji nie traci zimnej krwi, a nawet wykazuje zrozumienie dla właściciela gada i snuje wizje pracy korespondenta z wnętrza potwora. W utworze pojawia się także aspekt ekonomiczny. Autor w przerysowany sposób pokazuje fascynację Zachodem i stanowi przestrogę dla rodaków. Absurd opowiadania jest pewnym odświeżeniem na zakończenie lektury i przypomina trochę klimat skeczów grupy Monty Pythona.
Tom stanowi interesującą pozycję zarówno dla fanów Dostojewskiego, którzy zapoznali się już z jego najważniejszymi dziełami, jak i dla zaczynających przygodę z literaturą rosyjską. Ze względu na krótką formę i lekką tematykę opowiadań myślę, że to jednak powieści pisarza są dużo bardziej wartościowe, gdyż są w stanie do głębi poruszyć czytelnika, natomiast opowiadania nie zapadły mi w pamięć na długo.