Autor: Juliusz Śmidowski
Nawet osoba mieszkająca pod kamieniem miała okazję usłyszeć o proteście rolników w Warszawie przeciwko umowie handlowej z blokiem Mercosur. Ostatecznie została ona skierowana do TSUE celem zbadania jej zgodności z traktatami unijnymi. Polska była przeciwko podpisaniu umowy, podobnie jak większość przekazu medialnego. Co ciekawe sprzeciw był ponadpartyjny, koalicja rządząca była przeciwko wspólnie z PiS, Konfederacją, Razem, itd. Ale o co właściwie chodzi?
ZArys
Umowa między Unią Europejską a Mercosurem, blokiem gospodarczym (składającym się z Brazylii, Argentyny, Boliwii, Paragwaju i Urugwaju), w obrębie którego kraje mogą swobodnie wymieniać się dobrami, ma na celu usunięcie większości barier handlowych. UE jest – z wyłączeniem rolnictwa – blokiem wolnego handlu, bowiem większość jej importu z Mercosuru już teraz jest nieoclona. Ten natomiast nakłada cła nie tylko na import rolniczy, lecz także przemysłowy. W konsekwencji niemalże cały import unijny jest oclony. Jest więc co usuwać.
Umowa ma zlikwidować prawie wszystkie cła obecnie nakładane przez południowoamerykański blok na unijny eksport; wpływ będzie więc zauważalny. Poza cłami, unijne firmy będą mogły łatwiej stanąć do mercosurskich przetargów publicznych, zyskać lepszy dostęp do metali ziem rzadkich, uprościć procedury wejścia na rynek i tym podobne.
Warto przedstawić obecne relacje handlowe. W 2024 wartość obrotów towarowo-usługowych między oboma blokami wyniosła 153 mld euro. UE jest dla Mercosuru drugim największym partnerem handlowym, a Mercosur dla UE – dziesiątym. Od 2014 wartość handlu między nimi wzrosła o 36%. UE eksportuje do Mercosuru produkty przemysłowe, a importuje płody rolne i surowce mineralne. Mercosur nie ma umowy o wolnym handlu z żadnym istotnym rozwiniętym krajem/blokiem, co dałoby UE przewagę pierwszeństwa na tym polu. Obecność unijnych inwestycji w Mercosurze jest natomiast liczona w setkach miliardów euro.
Wokół rolnictwa narosła mitologia
Najczęściej powtarzane tezy dotyczą negatywnego wpływu zwiększonego importu na rolnictwo oraz problemów z jakością żywności. W kwestii „zalania unijnego rynku” warto wpierw wyjaśnić pojęcie kontyngentu. Jest to pewna liczba importowanych dóbr, która jest preferencyjnie traktowana przez regulacje handlowe (np. niższe cła bądź ich brak), a nadwyżka ponad tę liczbę jest już traktowania normalnie. Kontyngentów używa się by złagodzić wpływ umów handlowych.
W kontekście Mercosuru najciekawsze są kontyngenty na importowane do UE: drób, wołowinę, cukier, etanol i miód, przy czym obawy rolników budzi przede wszystkim mięso. Umowa ta zezwoli na nisko oclony import 99 tyś. ton wołowiny i bezcłowy import 180 tys. ton drobiu. W ujęciu procentowym kontyngent wołowiny odpowiada 1,5% unijnej produkcji a kontyngent drobiu –1,3%. Cała nadwyżka importu odbywa się na dotychczasowych zasadach, tzn. z dotychczasowymi cłami. Warto wspomnieć, że już w 2024 UE importowała z Mercosuru 206 tys. tony wołowiny oraz 293 tys. tony drobiu. Import z tego kierunku nie jest zatem czymś nowym. Dla pozostałych produktów kontyngenty odpowiadają nieznacznemu udziałowi w unijnej konsumpcji.
To liczby, które ciężko może być sobie zwizualizować. Spróbujmy temu zaradzić. Przeciętny mieszkaniec UE z tej umowy dostanie około 220 g tańszej wołowiny i 400 g tańszego kurczaka na rok. To więc równowartość 2-3 obiadów. Bezzasadne jest uważać, że tylko 2 lub 3 nisko oclone/bezcłowe obiady dzielą europejskie rolnictwo od zapaści. To marginalny udział i bardzo trudno uznać go za ,,zalanie unijnego rynku”. Co więcej, kontyngenty te będą wchodzić stopniowo na przestrzeni lat i przewidziano mechanizmy ochronne w postaci zablokowania preferencyjnego importu, jeżeli doszłoby do zauważalnych spadków cen na rynku unijnym, które mogłyby zaszkodzić europejskim rolnikom. Dla nichzyskiem z tej umowy może być spadek ceł Mercosuru na unijne produkty rolno-spożywcze. Dotychczas eksport tam był utrudniony przez zaporowe opłaty, które teraz spadną nawet do zera. Zwiększy to popyt na unijne produkty rolne, które następnie zostaną przetworzone i wyeksportowane do Mercosuru.
Pojawiają się wątpliwości w związku z aspektem zdrowotnym związanym z regulacjami żywnościowymi; te Mercosuru są bowiem mniej surowe niż unijne. Warto przy tym zaznaczyć, że już teraz UE sprowadza z Mercosuru żywność. Wbrew popularnej narracji pod tym względem umowa nic nie zmienia – żywność nadal będzie podlegać kontrolom, zarówno administracyjnym (obecność wymaganych dokumentów), jak i fizycznym (przebadanie jedzenia pod kątem patogenów bądź egzekwowanie maksymalnego poziomu pozostałości po pestycydach). Krótko mówiąc, południowoamerykańska żywność będzie musiała spełniać te same normy, co ta produkowana w UE. Komisja Europejska (KE) zapowiada przy tym, że liczba audytów importów żywności przeprowadzonych na krajach pozaunijnych i liczba kontroli przeprowadzonych na punktach granicznych silnie wzrośnie w latach 2026-2027. Dotychczas kontrole sprawdzają się w egzekwowaniu standardów. Te działania prewencyjne pokazują, że KE nie jest ślepa na potencjalne problemy.
Środowisko i ekologia nie tracą
Czy to ekologiczne transportować żywność przez cały ocean? Często można usłyszeć sensacyjne opinie o rzekomym braku poszanowania środowiska w transportowaniu dóbr 12 tys. kilometrów. Otóż transport morski nie dość, że jest absurdalnie tani pod względem czysto ekonomicznym, to jest też również najbardziej ekologiczną opcją transportu na świecie. Wynika to z tego, że statek przewozi tak ogromną liczbę ton dóbr, że emisja przypadająca na jedną tonę jest bardzo niska w porównaniu do innych metod transportu, które nie potrafią zrekompensować tak dobrze swoich emisji ładownością. Emisja CO2 na kilogram dóbr dla samochodów, samolotów i nawet pociągów przewyższa tę statków. Najczęściej to właśnie dostawa do celu samochodem generuje większość emisji. Transport odgrywa zatem marginalną rolę w emisji danego produktu. Dla klimatu nie ma więc znaczenia, czy twoja wołowina pochodzi z drugiego końca świata – jej dostawa jest praktycznie tak samo emisyjna jak przewóz wołowiny polskiej.
Czy deforestacja napędzana rozwojem rolnictwa kłóci się z ekologicznością UE? Prawda, deforestacja zachodzi, ale od 2022 roku jej zakres się zmniejsza i można spodziewać się dalszych spadków, zważywszy na postępujący rozwój techniczny Brazylii. Już od 1961 roku ilość ziemi potrzebnej, by wyprodukować odpowiednią ilość upraw, spadła tam o 66% (z czego spadki zaczęły się w latach 80.), co można traktować jako miarę postępu technicznego w rolnictwie. A to właśnie on jest największym sojusznikiem ekologii, gdyż pozwala produkować więcej żywności przy takiej samej ilości ziemi.
Polska przemysłem stoi
Zwolennikom umowy zarzuca się, że poświęcają rolnictwo w imię interesów przemysłu, którego Polska nie posiada. Wbrew tej narracji, Polska jest jednym z najbardziej uprzemysłowionych krajów Unii Europejskiej. W 2024 wartość dodana przemysłu stanowiła 16,1% PKB (z krajów rozwiniętych wyżej są tylko Niemcy i Dania) i 19,3% zatrudnionych w Polsce. Średnia europejska jest niższa dla obu miar. Co więcej, polski przemysł rozwija się technologicznie – nie jesteśmy już “tylko montownią”. Polska wykazuje nadwyżkę w eksporcie dóbr średnio technologicznie zaawansowanych.
Protestujący mówią o tym, że Polska nie zyska na umowie, bo skorzystają na niej Niemcy, stąd też takie parcie UE. Problemem przeciwników jest to, że stawiają fałszywy znak równości między tym, że niemiecki przemysł skorzysta na tej umowie (co jest prawdą) a tym, że tylko niemiecki (tudzież szeroko pojęty zachodni) przemysł skorzysta na tej umowie . Badanie CASE wskazuje, że struktura importu Mercosuru (czyli zestaw dóbr i usług jakie importują te kraje) w istotnej mierze pokrywa się z strukturą eksportową Polski. Oznacza, to że polskie przedsiębiorstwa mają potencjał, by wejść ze swoimi produktami na rynek Mercosur. Jest na to szansa zauważywszy, że eksport stanowi około połowę polskiego PKB. A co wynika z tego, że eksport na tym skorzysta? Firmy zajmujące się nim są przeważnie bardziej produktywne niż firmy produkujące wyłącznie na rynek krajowy, a z większą produktywnością wiążą się lepsze warunki pracowników, większe wydatki na innowacje i ogólnie szeroko pojęty rozwój.
Badanie CASE pokazuje również pozytywny wpływ rzędu dziesiątych procenta na takie zmienne jak: PKB, konsumpcja, płace, itp. Nie ma w tym nic zaskakującego, rozwój gospodarczy jest rozległym zjawiskiem zależnym od wielu czynników. Gospodarka to po prostu suma produkcji wszystkich podmiotów, a skoro nie wszystkie podmioty to przemysłowi eksporterzy, to wpływ tej umowy nie wpłynie na wszystkich jednakowo. Rzadko kiedy umowa handlowa szybko daje rezultaty, bowiem największe efekty przynosi skumulowanie razem umów handlowych, co tworzy przestrzeń do ekspansji dla eksportu. Nie zaniżajmy też potencjału procentu składanego. W długim okresie różnica między rozwojem wynoszącym 1% a 1,1% potrafi być znaczna, więc nawet te dziesiętne części procenta będą korzystne. Rzeczywistość gospodarcza jest dynamiczna – jeszcze wieki temu nikt by nie pomyślał, że izolacjonistyczne kraje jak Chiny, Japonia czy Korea Południowa staną się gigantami eksportu, a dzisiaj znajdują się przecież wśród 10 największych eksporterów świata. Mercosur – ze swoją populacją wynosząca 295 milionów obywateli – ma też szansę stać się potężnym partnerem handlowym w przyszłości. W erze rosnącego protekcjonizmu USA i autarkicznych marzeń Chin, rynek Mercosur oferuje spokojną przystań dla unijnego eksportu. KE prognozuje, że eksport do Mercosuru wzrośnie o 39% wskutek tej umowy, a obniżka ceł zaoszczędzi unijnym firmom 4 miliardy euro, nie mówiąc już o zachęcie do rozpoczęcia działalności eksportowej w kierunku tego rynku. Obecny handel z Mercosurem już utrzymuje w całej UE 855 tyś. miejsc pracy w eksporcie, a jest potencjał na więcej. Umowa w przemyślany sposób gra pod europejskie przewagi konkurencyjne, czyli przemysł.
Ważny jest też wątek metali ziem rzadkich. Obecnie UE jest w tej kwestii zależna od Chin, co uwidoczniły szczególnie chińskie kontrole eksportowe, które wpłynęły negatywnie na europejskie firmy przemysłowe. Metale te są ważne nie tylko z perspektywy cywilnego przemysłu, lecz także przemysłu zbrojeniowego. Umowa oferuje możliwość uniezależnienia się od Chin, które od pewnego czasu pokazują ciemne strony bycia ich partnerem handlowym. Historia udowodniła, że współpraca międzynarodowa może się w tym sprawdzać. Kiedyś Japonia była niemal w pełni zależna od Chin w imporcie metali ziem rzadkich. W 2010 roku w wyniku tarć dyplomatycznych Chiny odcięły eksport metali ziem rzadkich do Japonii, której rząd następnie opracował plan uniezależnienia się, zakładający liczne inwestycje w australijski sektor wydobywczy. Zależność Japonii od Chin spadła do 60%. Dla UE, której zależność od Chin jest wysoka, ułatwienia w inwestowaniu w mercosurskie projekty górnicze oraz niższe ceny metali ziem rzadkich mogą się okazać zbawieniem.
Przyczyny oporu
Podsumowując, jest to umowa o marginalnym wpływie na polskie, a co więcej – europejskie rolnictwo. Korzyści natomiast są rozległe. Skoro ta umowa jest taka pozytywna, to czemu jest wobec niej tak silny opór? Rolnictwo jest branżą, która tradycyjnie sceptycznie podchodzi do importu – praktycznie każdy kraj na świecie posiada liczne bariery handlowe, które mają zabezpieczać szeroko pojęty interes rolników. Taki protekcjonizm może prowadzić do tzw. rent seekingu, czyli zjawiska, w którym dana branża dąży do uzyskania bądź utrzymania nadzwyczajnych zysków, manipulując przy tym regulacjami prawnymi i nie tworząc nowej wartości. W tym kontekście rolnictwo jest w Polsce problematyczne. Sektor ten ma najmniejszą wartość dodaną na pracownika, co nie jest szokujące, jeśli spojrzeć na następujące fakty: rolnictwo w 2024 roku odpowiadało za 2,5% wartości dodanej w PKB i 6,9% zatrudnienia w Polsce. Taki przerost zatrudnienia może brać się z tego, że rolnictwo tworzy liczne zachęty finansowe do działalności w postaci KRUS-u, ulg podatkowych, dotacjach polskich i unijnych co nie zawsze idzie w parze z faktyczną wydajną działalnością. Oczywiście rolnictwo się modernizuje, w 2005 roku udział zatrudnienia w rolnictwie był większy, a gospodarstwa rosną. Jest więc pewien postęp, ale kraj musiałby być w fazie rozkładu, żeby jakikolwiek wzrost produktywności się nie odbywał. Dla roku 2017 istnieją wyliczenia od FOR, które wskazują, że wartość dopłat i ulg była niemalże równa wartości całej produkcji rolniczej. Może więc rolników przeraża sama wizja konkurencji (mimo, że jak wcześniej opisałem, jest ona marginalna), bo potencjalnie doprowadziłaby do jakiejkolwiek racjonalizacji branży, która jest masywnym programem socjalnym, który wszyscy dotujemy, jak to zgrabnie ujął Adam Suraj opisując bolączki polskiego rolnictwa w „Obserwatorze Gospodarczym”. Nie sądzę, że każdy rolnik jest zły; ba, przedstawienie protestujących rolników jako głosu całego rolnictwa jest najprawdopodobniej manipulacją. Istotna ich część utrzymuje się dzięki wydajnym i nowoczesnym gospodarstwom, więc chwała im za to, ale niestety nie są to wszyscy rolnicy. Niemniej umowa zabezpiecza ich przed negatywnymi skutkami, a tkwienie w obecnym statusie quo nie służy nikomu spoza wąskiej grupy interesów. To trochę tak, jakby w czasach preindustrialnych dorożkarze i hodowcy koni dążyli do ograniczenia rozwoju kolei, samochodów i samolotów wyłącznie w celu zachowania zysków.
Ciężko powiedzieć by KE popisała się w promowaniu zalet tej umowy, więc scena została zajęta przez sceptyków. Na stronie Komisji Europejskiej można znaleźć szereg zwięzłych i prostych podsumowań korzyści i sposobów ograniczania możliwego ryzyka. Dla każdego kraju przedstawione jest również, jakie grupy produktów zyskają na zmniejszeniu bądź pozbyciu się ceł. W Polsce obecny eksport do Mercosuru (wynoszący 1,5 miliarda dolarów i składający się głównie z maszynerii, elektroniki i farmaceutyków) jest obciążony cłami, które zostaną w dużej mierze sprowadzone do zera, co zaoszczędzi polskim firmom miliony. Można na mapce z tej samej strony znaleźć, czy w danym mieście w całej UE znajduje się firma eksportująca na rynek Mercosur. W całej Polsce jest ich 1191. Sam eksport na rynek Mercosur odpowiada natomiast za 29 tys. miejsc pracy w Polsce. Wszystkie te rzeczy znalazłem dlatego, że interesuję się handlem, ale ciężko oczekiwać, żeby komuś nie siedzącemu w ekonomii chciało się to wyszukiwać. KE nie prowadziła szczególnych działań prowadzących do rozpowszechnienia tej wiedzy dla osób niezainteresowanych gospodarką na co dzień, czego skutki widzimy w oporze wobec tej umowy oraz ogromnej ilości manipulacji w tym obszarze.
Ludzki mózg niespecjalnie potrafi pogodzić się z faktem, że rzeczywistość jest przeważnie nudna. Lubimy się doszukiwać związków przyczynowo-skutkowych tam, gdzie ich nie ma, ponieważ uczucie spójności, nawet zbudowane na podstawie fałszywych przesłanek, jest przyjemne i komfortowe dla naszego umysłu. To pozostałość po czasach łowiecko-zbierackich, gdzie sprawne dostrzeganie takich powiązań miało istotny wpływ na przeżycie. Niestety, doprowadziło to również do nadmiernie częstych sytuacji false positive (tzn. hipoteza, która sądziliśmy, że jest prawdziwa, w rzeczywistości jest fałszywa). Stąd też narodziła się niepotrzebna atmosfera strachu wobec importu z zagranicy na podstawie błędnych przesłanek. Nie zawsze nasza intuicja dostarcza poprawnych wniosków. Realny wpływ umowy jest zbyt nudny dla naszego umysłu, żeby oszacować wiarygodny wpływ automatycznie, trzeba więc włożyć pracę w zrozumienie istoty sprawy.
Ludziom trudno przychodzi przechodzenie od ogółu do szczegółu, łatwiej wychodzi im odwrotna kolejność (tzn. dowody anegdotyczne są dla nich bardziej wiarygodnie niż statystyki). Ciężko więc im uwierzyć, że Polska ma przemysł, a jednocześnie, że pola rolnicze, które są wszędzie dookoła nas, odgrywają mniejszą rolę niż te fabryki. Powoduje to sceptycyzm wobec statystyk, co jest błędem. Statystyki to nic innego niż zebranie razem wielu historii. Czy uwierzymy, że koty nie mają ogonów na podstawie historii znajomego, który zobaczył 10 kotów w całym swoim życiu i wszystkie nie miały ogonów? Czy na podstawie doświadczeń osoby, który widział 200 kotów w swoim życiu i tylko kilka z nich nie miało ogonów? Statystyki zawsze mają większą wartość merytoryczną niż anegdotki. Prawda przeważnie nie jest ciekawa, komfortowa ani seksowna. Umowa z Mercosurem nie zapewni nam utopii, powszechnego dobrobytu i kotka dla każdego, ale nieco przybliży nas do tej wizji. To rozwiązanie o korzystnym wpływie, z silnymi parasolami ochronnymi przed ryzykami i jest w interesie wszystkich w UE. Sprzeciwianie się jej świadczy o byciu niezaznajomionym z tematem, ignorancji albo bardzo złej woli.