Co warto wiedzieć o inflacji?

Inflacja jest jednym z najpopularniejszych tematów zarówno w debacie publicznej, jak i przy rodzinnym stole. Mimo tego powszechnego zainteresowania wiedza o tym, jak faktycznie się ją liczy, bywa zaskakująco mało powszechna.

Co warto wiedzieć o inflacji?

Inflacja jest jednym z najpopularniejszych tematów zarówno w debacie publicznej, jak i przy rodzinnym stole. Mimo tego powszechnego zainteresowania wiedza o tym, jak faktycznie się ją liczy, bywa zaskakująco mało powszechna.

Autor: Juliusz Śmidowski

O inflacji mówi się w Polsce niemal bez przerwy –  i trudno się temu dziwić. Rosnące koszty życia dotykają każdego członka społeczeństwa, choć nie w jednakowym stopniu. Jedne grupy odczuwają wzrost cen silniej, inne słabiej. To z kolei rodzi wątpliwości wobec Głównego Urzędu Statystycznego, odpowiedzialnego za pomiar inflacji. W tym tekście postaram się przedstawić zarówno kwestie podstawowe, jak i mniej oczywiste, a jednocześnie ciekawe aspekty wyliczania inflacji, które często giną w skrótowych przekazach.

Niespodziewany wynik

Na początek odrobina historii. W latach 90. w Stanach Zjednoczonych powołano tzw. komisję Boskina –  zespół ekonomistów, który miał zbadać, czy najczęściej stosowany miernik inflacji, czyli CPI (Consumer Price Index), nie zniekształca obrazu zmian cen.

Dla jasności: CPI oblicza się jako średnią ważoną zmian cen poszczególnych dóbr i usług, gdzie wagi odzwierciedlają udział danego dobra w koszyku konsumpcyjnym. Koszyk ten jest  zbiorem produktów i usług, które konsument w danym momencie kupuje. W praktyce oznacza to, że nawet niewielki wzrost ceny dobra o dużej wadze (np. żywności) może wyraźnie podbić CPI, podczas gdy duży wzrost ceny dobra o małej wadze (np. bilet do teatru) będzie miał marginalny wpływ na wskaźnik. Dane cenowe pozyskuje się głównie poprzez ankieterów odwiedzających lokalne punkty sprzedaży oraz od tzw. gestorów danych. Ankieterzy zbierają informacje dotyczące nie tylko ceny, lecz także podstawowe cechy jakościowe produktów –  takie jak skład, typ, model czy waga –  aby możliwe było sensowne porównywanie produktów w czasie. Łącznie w danym miesiącu zbiera się 230 tys. cen, przy czym liczba ta co roku wzrasta. 

Komisja Boskina doszła do wniosku, że CPI może zawyżać inflację o około 0,8–1,6 punktu procentowego rocznie. Jest to zaskakujące, bo w debacie publicznej częściej słyszy się tezę przeciwną: że „realna” inflacja jest zaniżana. Wniosek komisji ma istotne znaczenie fiskalne –  zawyżony wskaźnik oznaczałby, że rząd przeznaczy więcej środków na świadczenia waloryzowane o inflację (np. emerytury), niż wynikałoby to z faktycznych zmian cen. Za przeszacowanie miały odpowiadać trzy główne czynniki:

Zmiany jakościowe (korekta hedoniczna)

Jakość produktów i usług zmienia się w czasie; postęp technologiczny nie dotyka wszystkich branż w tym samym tempie. Część produktów znika z rynku, a ich miejsce zajmują nowe. Nie zawsze można je porównać wprost, dlatego GUS, co do zasady, stara się znaleźć najbliższy zamiennik usuniętego produktu i kontynuuje na nim obserwację.

Spójrzmy na prosty przykład spożywczy. Mamy paczkę paluszków marki Lajkonik za 5 zł o masie 100 g. W kolejnym okresie Lajkonik znika z rynku, a jego miejsce zajmuje inna firma sprzedająca niemal identyczne paluszki (różniące się tylko opakowaniem). W takiej sytuacji GUS przechodzi do obserwacji ceny paczki nowej firmy. Jeśli jednak nowa paczka waży 90 g, choć kosztuje tyle samo co wcześniej, traktuje się to jako wzrost ceny jednostkowej — w praktyce płacimy więcej za tę samą „użyteczność”/ilość produktu. GUS koryguje zatem zmianę ceny o jakościowe dodatki i ubytki.

Niektóre urzędy statystyczne, np. amerykańskie BLS, stosują dodatkowo modele hedoniczne, czyli modele statystyczne, które rozkładają cenę na cechy produktu (np. w przypadku koszuli: materiał, krój, długość rękawa) i szacują, jaką część ceny „tłumaczy” każda cecha. Trudno byłoby przecież dowodzić, że 1000 zł wydane na telefon stacjonarny 30 lat temu i 1000 zł wydane dziś na smartfon zapewniają porównywalną użyteczność. Brak korekty jakościowej zniekształcałby pomiar, co zresztą ma miejsce.

Substytucja (zmiana struktury zakupów)

Wagi w koszyku konsumpcyjnym odzwierciedlają strukturę wydatków gospodarstw domowych. GUS wyróżnia 12 głównych kategorii, które dzielą się następnie na grupy elementarne (w żywności i napojach bezalkoholowych jest ich ok. 80 – np. ryż, pieczywo, jabłka itd.). Wagi aktualizuje się co roku, ale preferencje konsumentów potrafią zmieniać się szybciej – pod wpływem zdarzeń rynkowych, demograficznych, technologicznych czy po prostu siły wyższej.

Przykładem jest kryzys BSE, czyli tzw. choroby wściekłych krów w Wielkiej Brytanii, który spowodował gwałtowny spadek konsumpcji wołowiny na rzecz drobiu. Tymczasem wagi na rok t oparte są zwykle na strukturze wydatków z roku t−1, więc nagłe, wymuszone zmiany preferencji nie są od razu uwzględniane. Nawet jeśli wagi koryguje się częściej, współczesna gospodarka zmienia się tak dynamicznie, że potrzebna byłaby ciągła aktualizacja, aby wiernie oddawać zachowania konsumentów. W praktyce urzędy statystyczne mają ograniczone zasoby, więc pojawia się ryzyko rozbieżności między koszykiem „księgowym” a rzeczywistym koszykiem konsumpcyjnym. Częstsze przeglądy wag i wykorzystanie nowych źródeł danych pomagają to ryzyko ograniczyć.

Efekt „outletów” (kanałów sprzedaży)

Znaczenie ma nie tylko to, co i jak często kupujemy, ale także to, gdzie robimy zakupy. Ten sam produkt może mieć istotnie różne ceny w małym sklepie osiedlowym i w hipermarkecie lub dyskoncie. Konsumenci naturalnie poszukują tańszych kanałów, lecz dla pomiaru inflacji uwzględnienie takiej zmiany nie zawsze jest oczywiste. Jeśli w mieście pojawia się pierwszy hipermarket, a pomiar nie odzwierciedla przeniesienia zakupów do tańszego kanału, wskaźnik inflacji może oddalać się od realnie płaconych kwot.

Zarzuty o manipulację i brak miarodajności

GUS w gruncie rzeczy niczego nie ukrywa. Dane dostępne są publicznie, dlatego  każdy, kto chciałby skonstruować zindywidualizowany wskaźnik inflacji, ma taką możliwość. Musi jednak pamiętać o zastosowaniu własnych wag.  Metodologia pomiaru jest szeroko opisana w publikacjach (m.in. dwa teksty „Co warto wiedzieć o inflacji”, które łącznie mają 143 strony). Urząd oblicza wskaźnik zgodnie z przyjętymi zasadami, które starają się możliwie szeroko ująć zjawisko wzrostu cen i skorygować opisane powyżej trudności.

Zagregowane dane mają to do siebie, że najlepiej przedstawiają ogólne zjawisko, ale gorzej już im wychodzi przedstawienie niuansów. Bo o ile poszczególne nuty wpływają na statystyczną melodię, tak najbardziej istotna jest ostateczna symfonia. 

Świetlana przyszłość

Warto podkreślić, że GUS nie próżnuje, jeśli chodzi o wprowadzanie nowoczesnych sposobów pozyskiwania danych o cenach. Szczególny potencjał mają web scraping oraz dane skanowane.

Web scraping polega na automatycznym pobieraniu danych bezpośrednio ze stron internetowych. GUS wykorzystuje go m.in. w części grup elementarnych z segmentu spożywczego oraz dla wybranych produktów farmaceutycznych. Pozwala to uzyskać większy strumień danych dotyczących cen i szybciej wychwytywać ich zmiany, niż gdyby opierać się tylko na pracy ankieterów. Obecnie w Europie Niemcy posunęli się najdalej w rozwijaniu tej metody i część cen zbieranych tradycyjnymi metodami na stałe zastąpili danymi pobieranymi automatycznie. 

Z kolei dane skanowane to informacje pochodzące z terminali w sklepach. Służą obecnie do oceny reprezentatywności produktów, a w ograniczonym zakresie także do bezpośredniego liczenia CPI w wybranych grupach dóbr konsumpcyjnych (m.in. części artykułów spożywczych, środków higieny osobistej, artykułów papierniczych, kosmetyków). Przewagą danych skanowanych jest to, że zawierają wolumen sprzedaży, co potencjalnie umożliwia częstszą i trafniejszą aktualizację wag w koszyku konsumpcyjnym.

Wyzwania jednak pozostają niemałe – od pozyskania i oczyszczenia ogromnych zbiorów danych, przez ich prawidłową klasyfikację do odpowiednich grup (błędy najlepiej eliminować już na etapie wejścia), po negocjacje z sieciami handlowymi dotyczące dostępu do skanowanych danych i ich standaryzacji, nie mówiąc już o zapewnieniu bezpiecznego transferu. Automatyczne pobieranie danych również wymaga transparentności i zgody właścicieli stron. Co więcej, w Unii Europejskiej metodologia korzystania z nowych źródeł nie została  jeszcze w pełni ujednolicona, dlatego najlepsze praktyki wciąż się kształtują. Ostatecznie statystyki są na tyle dobre, na ile dobrzy są statystycy stojący za ich opracowaniem,  dlatego odpowiednie szkolenie kadr i rozwój narzędzi analitycznych będą konieczne. Mimo tych wyzwań perspektywy dla pomiaru inflacji wydają się wciąż obiecujące.